Goud, Galjoenen en de Grote Wereldruil (Geschiedenis vwo 2)

Ruth

Welkom bij weer een nieuwe aflevering van Tijdreizigers! Dé podcast voor geschiedenis vwo 2. Vandaag duiken we in een van de meest bizarre wendingen uit de wereldgeschiedenis: het moment dat Europa dacht simpelweg een sluiproute naar Azië te varen... maar tegen een compleet continent aan botste!

James

Precies, Sam! We gaan het hebben over Columbus, zilvervloten, meedogenloze conquistadores én hoe een simpele aardappel de wereld op z’n kop zette. Aan het einde van deze aflevering weet je precies hoe Spanje en Portugal de wereld verdeelden, hoe rijken als die van de Azteken en Inca's ten onder gingen, en wat de beroemde Columbiaanse uitwisseling inhield.

Ruth

Laten we teruggaan naar het jaar 1492. De Italiaan Christoffel Columbus had een plan. Iedereen wist dat specerijen uit Azië goud waard waren, maar de route over land was geblokkeerd en de Portugezen beheersten de route om Afrika heen. Columbus dacht: de aarde is rond, dus als ik naar het westen vaar, kom ik vanzelf in Indië uit!

James

Slim bedacht, maar hij maakte twee kapitale rekenfouten. Eén: hij baseerde zich op middeleeuwse geleerden en de Bijbel, die zeiden dat de aarde voor zes zevende uit land bestond en dat de oceaan maar heel smal was. Twee: hij had geen flauw benul dat Noord en Zuid Amerika ertussen lagen!

Ruth

En zijn bemanning werd na weken varen zó wanhopig dat ze hem bijna overboord gooiden! Columbus loog zelfs over de afgelegde afstanden in het scheepslogboek om ze rustig te houden. Tot ze in oktober 1492 land zagen bij San Salvador. Columbus dacht serieus dat hij in Azië was, noemde de bewoners Indianen, en is tot aan zijn dood blijven geloven dat hij Indië had bereikt!

James

Pas later voer Amerigo Vespucci langs de kust en schreef: "Wacht eens even, dit is een Mundus Novus, een Nieuwe Wereld". Naar hem heet het continent nu Amerika.

Ruth

Maar toen ontstond er ruzie: Spanje én Portugal claimden de nieuwe zeeën en landen. Wie lost dat op? De paus! In 1494 tekenden ze het Verdrag van Tordesillas. Stel je een denkbeeldige lijn voor, getrokken van noord naar zuid door de Atlantische Oceaan: alles ten westen van die lijn was voor Spanje. Alles ten oosten was voor Portugal. En omdat de Portugese ontdekkingsreiziger Cabral in 1500 per ongeluk een stukje van Zuid Amerika raakte dat net aan de Portugese kant lag, werd Brazilië een Portugese kolonie!

James

Goed, Spanje had dus vrij spel in Midden en Zuid Amerika. En toen kwamen de conquistadores, oftewel de veroveraars. Mannen die droomden van El Dorado, de mythische gouden stad.

Ruth

Dit is een vraag die op je toets gegarandeerd terugkomt: Hoe kon het dat een piepklein groepje Spanjaarden enorme, hoogontwikkelde rijken van miljoenen mensen op de knieën kreeg?

James

Kijk bijvoorbeeld naar Hernán Cortés. Hij viel in Mexico het Aztekenrijk binnen met slechts zo’n vijfhonderd soldaten. En Francisco Pizarro versloeg het gigantische Incarijk in Peru zelfs met maar 170 man! Hoe deden ze dat? Eerst wapens en technologie: de inheemse volkeren kenden geen ijzer, kruit of vuurwapens. De Spanjaarden kwamen met zwaarden van staal, musketten, kanonnen én angstaanjagende vechthonden.

James

Ten tweede paarden: de inheemse bevolking had nog nooit een paard gezien. Ridders te paard leken bijna goddelijke wezens. Ten derde verdeel en heers: de Azteken en Inca's onderdrukten andere volken in de regio. De Spanjaarden sloten slimme bondgenootschappen met die vijandige stammen zoals de Tlaxcalans. Ten vierde verraderlijke tactieken: Pizarro sprak af met de Inca koning Atahualpa voor een ongewapende ontmoeting. Vervolgens lokte hij hem in de val, eiste een hele kamer vol goud en zilver als losgeld, en vermoordde de koning daarna alsnog! Zonder leider stortte het rijk in elkaar.

Ruth

Maar de overwinning bracht enorme tragedie met zich mee. De Spanjaarden stichtten plantagekoloniën voor suikerriet en tabak. En ze vonden in Bolivia de berg Potosí. Die hele berg bleek één gigantische zilvermijn te zijn, goed voor meer dan de helft van de wereldproductie!

James

Maar wie groef dat zilver op onder levensgevaarlijke omstandigheden? De inheemse bevolking. Ze werden keihard uitgebuit als dwangarbeiders. En wat nóg dodelijker was: de Spanjaarden brachten onbedoeld Europese ziektes mee.

Ruth

Griep, mazelen, de pest en vooral de pokken. De inheemse volken hadden hier nul weerstand tegen opgebouwd. Miljoenen mensen stierven. Er waren zó weinig overlevenden om het zware werk op de plantages te doen, dat de Europeanen slaafgemaakten uit Afrika begonnen te halen. Dit legde de basis voor de transatlantische slavenhandel.

James

De Spaanse priester Bartolomé de Sahagún schreef al in de zestiende eeuw ontzet op: "Toen de Spanjaarden kwamen, is hen zoveel geweld aangedaan en zijn ze zozeer verwoest, dat er geen schaduw meer is overgebleven van wat hun cultuur vroeger was".

Ruth

Ondertussen zochten de Europeanen nog steeds naar een zeeroute naar de Molukken om specerijen te halen. In 1519 vertrok Ferdinand Magellaan met vijf schepen en 250 man. Drie jaar later voer er welgeteld één schip met achttien overlevenden terug Spanje binnen. Magellaan zelf was onderweg op de Filipijnen gedood. Máár: ze hadden als allereerste mensen ooit om de aarde gevaren! Onomstotelijk bewezen: de aarde is rond!

James

Ook andere landen probeerden noordelijke routes te vinden, zoals de Nederlandse ontdekkingsreiziger Willem Barentsz, die vastvroor op Nova Zembla in het ijs.

Ruth

Door al deze wereldwijde reizen ontstond de Columbiaanse uitwisseling, de enorme uitwisseling van planten, dieren, ziektes en culturen tussen de Oude en de Nieuwe Wereld. Van Amerika naar Europa: aardappelen, tomaten, maïs, avocado, tabak, cacao en kalkoenen! Zonder Amerika had je dus nooit friet, pizza margherita of chocolademelk gehad! Van Europa naar Amerika: tarwe, koffie, suikerriet, koeien, schapen, varkens en paarden.

James

En er ontstond een mengcultuur. Mensen kregen relaties met elkaar en religies smolten samen. Denk aan Día de los Muertos, de Dag van de Doden, in Mexico: een christelijke katholieke feestdag vermengd met de eeuwenoude voorouderverering van de Azteken!

Ruth

En wat deed dit alles met het hoofd van de Europeanen? Hun wereldbeeld veranderde voorgoed. Ten eerste: de wereld bleek gigantisch veel groter dan gedacht. Ten tweede: de oceaan was geen grens meer, maar een snelweg die continenten verbond. Ten derde: mensen ontdekten dat de Bijbel niet alles letterlijk wist te voorspellen over de wereldkaart. Zelf observeren, onderzoeken en kritisch nadenken werd belangrijker. Ten vierde: Europa veranderde van een rustige uithoek in het centrum van de wereldhandel.

James

Dit luidde het einde in van de Middeleeuwen en het begin van de Vroegmoderne Tijd.

Ruth

Tijd voor de snelle begrippencheck voor je proefwerk. Het Verdrag van Tordesillas uit 1494: de paus trekt een lijn met het westen voor Spanje en het oosten voor Portugal. Dan de conquistadores: Spaanse veroveraars zoals Cortés en Pizarro die inheemse rijken vernietigden. En Potosí en plantages: zilvermijnen en landbouwgronden waar inheemse volken werden uitgebuit. Ten slotte de Columbiaanse uitwisseling: een wereldwijde ruil van gewassen, vee, maar helaas ook dodelijke infectieziekten.

James

Bedankt voor het luisteren naar Tijdreizigers! Zet je koptelefoon af, herhaal de begrippen nog één keer en haal die voldoende voor geschiedenis. Tot de volgende!